W kompleksie leśnym pomiędzy Skarżyskiem a Suchedniowem znajduje się interesujący obiekt geologiczny – kamieniołom „Kopulak”. Podłoże geologiczne tego rejonu stanowią skały osadowe pochodzące z okresu triasowego, a ściślej z jego dolnego piętra, czyli tzw. pstrego piaskowca. Tworzyły się w warunkach lądowych, w płytkich lagunach lub ujściach rzek. Na terenie Skarżyska reprezentantem skał tego typu jest wychodnia piaskowcowa – pomnik przyrody nieożywionej „Skałka Rejowska”.

Rekonstrukcja krajobrazu triasowego.

 

     Warunki klimatyczne były wtedy odmienne. Panował gorący i suchy klimat, okresowo występowały silne opady deszczu. Gwałtowne ulewy i związane z nimi powodzie odgrywały dużą rolę w przenoszeniu rozkruszonego materiału skalnego i ich osadzaniu. W takich warunkach powstawały piaskowcowe skały osadowe o dużej zawartości iłów i o charakterystycznej czerwonej barwie spowodowanej dużą zawartością tlenków żelaza. Nazwano je piaskowcami suchedniowskimi. Znane są ze złóż: „Kopulak”, „Kamienna Góra - Suchedniów” i „Stokowiec”. Najbardziej znane jest złoże „Kopulak”, które tworzą drobno-, średnio- i gruboziarniste, a nawet miejscami zlepieńcowate piaskowce zbudowane głównie z dobrze obtoczonych ziaren kwarcu o spoiwie krzemionkowo –żelazisto - ilastym. Rozproszony pył hematytowy nadaje im ciemną, czerwoną miejscami wręcz wiśniową barwę.

     Skały osadowe, szczególnie powstające w deltach rzek i płytkich ciepłych lagunach, gdzie wraz z osadami skalnymi gromadziły się szczątki zwierzęce i kwitło bujne życie organiczne, stanowią wartościowe obiekty do przeprowadzania badań paleontologicznych. Właśnie w wyniku przeprowadzonych w latach 2001-2003 badań dokonano ciekawych odkryć. Trójka naukowców - ichnologów : Maria Kuleta ze Świętokrzyskiego Oddziału Państwowego Instytutu Geologicznego w Kielcach oraz Grzegorz Niedźwiedzki i Tadeusz Ptaszyński, natrafili w osadach górnego, pstrego piaskowca tzw. retu na ślady życia  pochodzące sprzed 240 mln. lat.

    Stwierdzili, że na terenie kamieniołomu „Kopulak” występuje wiele struktur sedymentacyjnych (ślady rozmywania, opływania, toczenia, zmarszczki falowe, szczeliny z wysychania), skamieniałości śladowe bezkręgowców (Cruziana problematica Schindewolf, 1921; Skolithos sp., Scoyenia sp., Palaeophycus sp., Lockeia sp. cf. Gordia sp. ) oraz szczątki roślinne w postaci śladów korzeni i kłączy, odcisków oraz odlewów pni i gałęzi. Przeprowadzone badania wykazały obecność w odsłonięciu Kopulak tropów kręgowców reprezentujących cztery ichnorodzaje (Capitosauroides, Rhynchosauroides, Synaptichnium, Brachychirotherium) oraz pozwoliły zidentyfikować kilka ichnoform związanych z poruszaniem się kręgowców w płytkiej wodzie. Były to głównie ślady palców i pazurów pozostawionych na dnie przez zwierzęta płynące.

    Na płytkim, piaszczystym dnie szeroko rozlanej triasowej rzeki zachowały się ślady aktywności życiowej różnych zwierząt w postaci śladów pełzania zwierząt robakokształtnych a także wyraźne tropy płazów i gadów.

    W odsłonięciu Kopulak występują, utrwalone w piaskowcu, tropy płazów (prawdopodobnie z grupy (Temnospondyla), gadów (Prolacertidae, czyli prajaszczurek) oraz Arphosauromorpha (gadów naczelnych). Największe znalezione ślady łap mają 35 - 45 cm długości. Ślady te pozostawiły należące zapewne do największych znanych przedstawicieli ichnorodziny Chirotheriidae brodzące po dnie rzeki kilkumetrowe archozaury takie jak np. Chirotherium barthii.

Powyżej tropy Chirotheriidae z kamieniołom Kopulak, znalezione w pokładach górnego pstrego piaskowca

Rekonstrukcja Chirotherium barthii

 

     Odwiedzając to miejsce należy zatem pamiętać, że poruszmy się po otwartych stronach księgi prehistorii i należy zachować szczególną ostrożność.

                                           Niezidentyfikowane ślady w Parszowie        fot. P. Rzuchowski

 

    Warto nadmienić, że podczas wyprawy zorganizowanej 18.12.2004  przez userów skarżysko.org w niewielkim kamieniołomie nad rzeką Żarnówką w pokładach piaskowców triasowych w pobliskim  Parszowie udało nam się również odkryć interesujące ślady, które do dziś nie zostały sklasyfikowane, mimo starań z naszej strony i zainteresowania nimi naukowców.

                                     Kamieniołom Kopulak jesienią                          fot. A. Staśkowiak

 

    Złoże Kopulak przez wiele lat było eksploatowane. Po zaprzestaniu wydobycia kamienia wyrobisko zapełniło się wodą, a przyroda zaczęła wkraczać ponownie na zniszczony ludzką działalnością teren.

Zimą ślady ludzkiej działalności pokrywa śnieg.

                                        Kamieniołom Kopulak zimą                            fot. A. Staśkowiak

 

    Podczas wycieczek można obserwować tutaj interesujące rośliny i zwierzęta. W płytkiej, ciepłej wodzie unosi się roślina mięsożerna pływacz zwyczajny (Utricularia vulgaris)

                                                 Pływacz zwyczajny                                    fot. A. Staśkowiak

 

     Spośród płazów spotkamy tu traszki, a gady reprezentują: jaszczurki, żmija zygzakowata i węże np. zaskroniec (Natrix natrix).

                                             Zaskroniec zwyczajny                            fot. Ł. Maślikowski

 

Ciekawostką jest osiedlenie sie na terenie kamieniołomu bobra (!!!),

 

                                                   Bóbr na Kopulaku     film. A. Staśkowiak                         

 

którego udało się sfotografować a nawet sfilmować.

 

Przyroda a gospodarka.

 

„Kopulak” obejmował trzy kamieniołomy: Kopulak Górny i Dolny oraz Lisy. Eksploatacją złoża zajmowały się Szydłowieckie Zakłady Kamienia Budowlanego podległe Kombinatowi Kamienia Budowlanego w Krakowie, przekształcone następnie w Szydłowieckie Kopalnie Kamienia Budowlanego SKAL-BUD. Po upadłości tej firmy kolejnym właścicielem był „KAMEX” z Zabierzowa koło Krakowa. Jednak eksploatacja nie została wznowiona przez wiele lat.

Ostatnio pojawiły się znów plany uruchomienia wydobycia, a świadczą o tym pierwsze wykopy, które pojawiły się na początku 2006 roku ( zaledwie parę metrów od śpiącego w swoim żeremiu bobra). Przyroda będzie musiał znów ustąpić.

 

Kopulak jako materiał kamieniarski jest następująco opisywany:

 

Piaskowiec (Kopulak)
Trias, pstry piaskowiec, Suchedniów, Góry Świętokrzyskie


foto 1

Muz. PIG 97.I.11.,
fot. M. Krzyżanowski, A. Nowicka

Skała osadowa. Piaskowiec kwarcowy średnio i drobnoziarnisty o spoiwie krzemionkowo-żelazisto-ilastym, barwy ciemnobrunatnej z czerwonawym odcieniem. Występują niekiedy skupiska większych ziaren kwarcu. Charakteryzuje się dobrą blocznością, łupliwością, równym przełamem oraz niejednolitą barwą i zróżnicowaną strukturą. Ze względu na skład spoiwa nie może być stosowany z jasnym surowcem na elewacjach.

Właściwości fizyczne:
Ciężar objętościowy: 2,10-2,20 G/cm3
Wytrzymałość na ściskanie: 500-550 kG/cm2
Ścieralność na tarczy Boehmego: 0,6-0,8 cm
Nasiąkliwość: 5-6%
Mrozoodporność: całkowita

Zastosowanie: surowiec stosowany na wykładziny pionowe i poziome w budownictwie powszechnym.

 

Okładziny elewacyjne z czerwonego Kopulaka.

Szpital w Chełmie.

 

 

Literatura:

1. Kuleta M., Niedźwiedzki G., Ptaszyński T. 2005; Nowe stanowisko z tropami kręgowców z górnego pstrego piaskowca Gór Świętokrzyskich; Przegląd Geologiczny, vol. 53, nr 2,

2. Markert A. 2005; W Górach Świętokrzyskich odkryto tropy zwierząt sprzed 240 mln lat ;  Nauka w Polsce; PAP

3. Tołkanowicz E. 2003, Czerwone piaskowce z Gór Świętokrzyskich; Świat Kamienia nr: 25 (06-2003)

 

Źródła internetowe:   http://www.edu.amsterdam.nl/flevopark/Geschiedenis/geschiedenis20aarde/gallery_triassic.jpg

http://doernenburg.alien.de/alternativ/fun/grafik/chiro2.jpg

http://www.pgi.gov.pl/muzeum_geologiczne/wystawy/kamienie_bud/foto_12.html