MOTYLE DZIENNE (Rhopalocera) OBSZARU MIEJSKIEGO KIELC l OKOLIC.

 ● TEREN BADAŃ I METODA WYNIKI BADAŃ ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI summary

 

wstęp.

 

           Gwałtowny rozwój cywilizacji powoduje zmiany w otaczającym nas środowisku. Wiele gatunków roślin i zwierząt zanika, inne zmieniają zasięgi swojego występowania. Również motyle dzienne (RHOPALOCERA) będące cząstkę świata organicznego podlegają tym zmianom. Dotyczy to również obszaru Kielc i okolic.

          Pierwsza praca, w której autor zamieścił wykaz spotykanych w pobliżu Kielc i okolicach gatunków motyli była publikacja Słaszczewskiego (1911). Wzmianki na temat występowania niektórych gatunków, również motyli dziennych na badanym terenie można znaleźć w pracach Krzywickiego (1959, 1979) oraz Dąbrowskiego i Krzywickiego (1982). Informacje dotyczące motyli dziennych na obszarze Krainy Gór Świętokrzyskich zawarł w swych pracach Karczewski (1977).

         Podstawą do odniesienia wyników badań zawartych w tym opracowaniu była publikacja Bieżanki „Motyle okolic Kielc" (zachodniej części Gór Świętokrzyskich)" z 1925 r. W pracy zostały wykazane gatunki motyli dziennych i nocnych z terenów obecnie leżących w granicach miejskich Kielc.

        Celem pracy było dokonanie analizy porównawczej - na podstawie wyników uzyskanych w okresie prowadzonych badań (1981-1984) - fauny motyli dziennych, na tle wcześniejszych badań prowadzonych przez Bieżankę (1925), a także wykazanie stopnia dalszego zagrożenia dla gatunków tych owadów, które zostały stwierdzone na badanym terenie.

 

TEREN BADAŃ I METODA.

  początek strony

        Teren badań, obejmujący Kielce i najbliższe okolice miasta, zlokalizowany jest na obszarze łysogórskim Krainy Gór Świętokrzyskich (Szafer, Zarzycki 1972). Większość terenów, które Bieżanko określał jako okolice Kielc, obecnie znajduje się  w administracyjnych granicach miasta w jego południowo-zachodniej części.

           Obszar, na którym prowadzono badania, cechuje duża różnorodność środowiskowa: od wilgotnych łęk po murawy „kserotermiczne" na wapiennym podłożu. Znajduje się pod silnym wpływem oddziaływań antropogenicznych.

           Odłowy motyli prowadzono średnio co dwa tygodnie na 10 powierzchniach badawczych (tabela 2 ), od marca 1981 r. do września 1984 r. (uzupełniając penetrację terenów badań w latach 1985 i 1986). W związku z tym, że niektóre gatunki motyli występują w bardzo odrębnych środowiskach, wytyczono dwa transekty (A i B) i prowadzono wzdłuż nich odłowy i obserwacje (rys. l).

 

 Powierzchnia nr  l 

Białogon; obejmuje strefę ekotonową pomiędzy łąkami a polami, poprzez strefę roślinności krzewiastej i graniczący 

 z nią las mieszany.  W zachodniej części tej powierzchni znajdują się podmokłe łąki, a od południa las graniczy z polami 

uprawnymi.

 Powierzchnia nr  2

Dyminy; jest to strefa ekotonową pomiędzy łąkami podmokłymi a lasem mieszanym. Występuje tu sporo zadrzewień

 olszy czarnej  (Alnus glutinosa Goernt.), a w podszyciu rośnie głównie borówka czernica (Vaccinium myrtillus L.)

 i jeżyna Rubus sp.).

 Powierzchnia nr  3

Kielce-Piaski; obejmuje tereny z roślinnością zielną nad rzeką Silnicą. Teren ten jest silnie wydeptywany i często

koszony, w podszyciu sporo płatów pokrzywy (Urtica sp.). Występują tu sztuczne nasadzenia drzew.

 Powierzchnia nr  4

Kadzielnia; szata roślinna na tym terenie ma charakter suchej murawy „dywanowej". Drzewa i krzewy pochodzą  ze

„sztucznych" nasadzeń. Jest to miejsce wypoczynku mieszkańców miasta.

 Powierzchnia nr  5

Karczówka; jest rezerwatem krajobrazowym. Teren Karczówki to typ siedliska lasu mieszanego. Na południowym  i

południowo -  zachodnim stoku Dalni znajdują się „suche" łąki i młode zagajniki sosnowe.

 Powierzchnia nr  6

Kawetczyzna; obejmuje obszar od ul. Ks. Piotra Ściegiennego do Alei Lenina. Występuje tu las sosnowy i łąki otoczone ogródkami przydomowymi.

 Powierzchnia nr  7

Sitkówka; teren lekko falisty porośnięty lasem mieszanym. W części wschodniej do lasu przylegają pola uprawne.

 Powierzchnia nr  8

Słowik; obejmuje teren pagórkowaty z lasem mieszanym. Strefa ekotonową bardzo wąska. Z lasem graniczą

pola uprawne.

 Powierzchnia nr  9

Telegraf; jest to strefa ekotonową między wilgotnymi łąkami a lasem mieszanym.

 Powierzchnia nr 10

Wietrznia; obejmuje fragmenty muraw „kserotermicznych" na podłożu wapiennym. Miejscami występują kępy  i pasy tarniny. Rosną tutaj niektóre gatunki roślin prawnie chronionych, jak np. sasanka (Pulsatilla sp.), zawilec  wielkokwiatowy (Anemone silvestris L.), miłek wiosenny (Adonis  vernalis  L.). Teren jest silnie wydeptywany.

 

      

          Odłowy motyli przeprowadzano przy pomocy siatki entomologicznej. Owady usypiano za pomocą octanu etylu w zatruwaczkach i oznaczano przy pomocy kluczy Krzywickiego (1959, 1962, 1966, 1968, 1970).  Złowione okazy umieszczano bądź w torebkach papierowych, bądź rozpinano na rozpinadłach i w ten sposób spreparowane przekazano jako materiał dokumentacyjny  do Zakładu Biologii Ogólnej i Zoologii Instytutu Biologii Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Kielcach.

          Przedstawiając stan liczbowy poszczególnych gatunków motyli dziennych, odłowionych na obszarze badań, zastosowano względną ocenę liczebności i przyjęto następującą skalę:

gatunek sporadyczny

  złowiono lub zaobserwowano od l do 10 osobników na obszarze badań

gatunek nieliczny

  złowiono lub zaobserwowano od l do 10 osobników w charakterystycznym dla danego gatunku środowiska

gatunek  liczny 

  złowiono lub zaobserwowano od kilkunastu do kilkudziesięciu osobników w charakterystycznym dla danego 

  gatunku środowisku

gatunek bardzo liczny

  złowiono lub obserwowano osobniki danego gatunku w dużej liczbie (trudnej do ściślejszego oszacowania).

 

WYNIKI BADAŃ.

  początek strony

          Podczas czterech pełnych sezonów wegetacyjnych (od wiosny 1981 do jesieni 1984 r. wraz z okresem obserwacji uzupełniających badania podstawowe) stwierdzono na obszarze badań występowanie 61 gatunków motyli dziennych (RHOPALOCERA), co stanowi prawie 40% gatunków występujących w Polsce. Istnieje wyraźna różnica pomiędzy fauną motyli dziennych stwierdzoną obecnie a wykazaną z tego terenu przez Bieżankę (tabela 1). Prowadzący badania w latach 1908-1914. Bieżanko stwierdził na terenie Kielc i okolic 92 gatunki motyli dziennych. Obecnie badania nie potwierdziły występowania 31 gatunków spośród nich.

 

Tabela 1. Zestawienie gatunków fauny motyli dziennych obszaru miejskiego Kielc na tle fauny motyli dziennych Polski.

The list of fauna butterflies species of the city area of Kielce against fauna of  butterflies of Poland.

 

Lp.

 

Gatunki stwierdzone na terenie Polski

Gatunki stwierdzone na terenie badań w Kielcach i okolicach Kielc

Bieżanko

Autorzy

1

Papilio machaon L

2

Iphiclides podalirius L.

3

Zerynthia polyxena Schiff.

 

 

wiecej informacji (more info)

 

                Na terenie badań stwierdzono i wykazano również gatunki zagrożone wygięciem. Zaliczono tu gatunki, które w okresie badań Bieżanki były liczne, a obecnie występują sporadycznie, a także gatunki, których występowanie w Kielcach i okolicy ograniczone jest do jednego stanowiska (tabela 2 ). Do takich gatunków zaliczono: Papilio machaon L. - spotykany na obszarze badań pojedynczo, a tylko na Wietrzni tworzy większą populację; Iphiclides podalirius L.; Colias australis Vrty; Colias crocea Fourer.; Colias myrmidone Esp.; Pararge maera L.; Agapetes galathea L.; Hipparchia semele L; Heodes tityrus Poda.; Heodes alciphron Rott.; Lycaenopsis argiolus L.; Glaucopsyche alexis Poda.; Maculinea arion L.; Thymelicus acteon Rott.; Strymon pruni L. - występują tylko na Białogonie; Leptidea sinapis L. - oprócz Białogonu spotykany był również na Słowiku; Erebia medusa Den et Schiff. - poza terenami Białogonu występuje na szczycie Telegrafu; Erebia aethiops Esp. - spotykano w partiach szczytowych na pobliskiej Bruszni; Palaeochrysophanus hippothoë L. - poza Białogonem został stwierdzony tylko w Dyminach.

Do gatunków zagrożonych wyginięciem należę również: Lysandra argester Bgstr.; Hyponephele lycaon Kuhns.; Cupido minimus Fuessly, których występowanie zostało stwierdzone na Wietrzni. Tutaj spotykano również Plebejus argus L. Gatunek tego motyla można poza Wietrznią znaleźć również na łące przylegającej od strony północnej do góry Telegraf. Telegraf jest również jedynym stanowiskiem występowania Lycaides idas L. Zagrożony wyginięciem jest także Apatura iris L. - mieniak tęczowiec. Tylko jeden okaz tego gatunku został złowiony na transekcie A, łączącym Dyminy z Kawetczyzną.

Na 61 gatunków motyli dziennych występujących obecnie na obszarze badań bez mała połowa, czyli 26 gatunków, stopniowo ogranicza zasięgi swojego występowania. Są to przede wszystkim gatunki związane ze środowiskiem łąk, muraw „kserotermicznych" i strefy ekotonowej. Aż 20 spośród tych gatunków występuje na terenach leżących w sąsiedztwie lub w obrębie Białogonu.

 

Tabela 2. Występowanie i rozmieszczenie gatunków motyli dziennych (Rhopalocera) na powierzchniach badawczych w ujęciu porównawczym

A - gatunki stwierdzone przez autorów   

B - gatunki  stwierdzone przez Bieżankę

 Lp

  Nazwa

gatunkowa

Białogon

Dyminy

Piaski

Kadzielnia

Karczówka

Kawetczyzna

Sitkówka

Słowik

Telegraf

Wietrznia

B

A

B

A

B

A

B

A

B

A

B

A

B

A

B

A

B

A

B

A

1

Papilio machaon L.

 

 

 

 

2

Ipniclides podalirius L.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

wiecej informacji (more info)

 

           Białogon znacznie przewyższa pozostałe powierzchnie pod względem zróżnicowania jakościowego (55 gatunków). Spowodowane to jest dużą różnorodnością środowisk. Nad Bobrzą występują łąki wilgotne, nieco wyżej pola uprawne, przy zabudowaniach zbiorowiska roślinności ruderalnej, murawy „dywanowe", szeroka strefa ekotonowa, a w szczytowej partii wzgórz wapiennych Pasma Kadzielniańskiego są fragmenty muraw „kserotermicznych". Skupienie wielu środowisk na tak niewielkim obszarze powoduje występowanie bogatej i różnorodnej fauny motyli dziennych.

           Dane dotyczące gatunków motyli związanych ze środowiskiem leśnym i leśne strefą ekotonową podano w tabeli 3.

 

Tabela 3. Różnice w faunie motyli dziennych Kielc i okolic związanej ze środowiskiem leśnym i leśną strefę ekotonową.

The changes of butterfly fauna observed in the forest environment and in the forest ecotone zone.

Lp. 

Nazwa gatunkowa

Bieżanko 

Autorzy 

l. 

Apatura iris L. 

2. 

Apatura ilia Den et Schitf. 

 

3.

Limenitis camilla L. 

 

wiecej informacji (more info)

           

Wśród 39 gatunków stwierdzonych na tych terenach przez Bieżankę obecnie występuje tylko 22.

           

Największe jednak zmiany obserwuje się wśród gatunków motyli dziennych związanych ze środowiskiem terenów wilgotnych, t j. torfowisk i łąk wilgotnych.

 

Tabela 4. Różnice w faunie motyli dziennych związanych ze środowiskami  torfowisk i łąk wilgotnych.

The changes of butterfly fauna observed among species connected with the environments of wet meadows and peat-bogs.

Lp. 

Nazwa gatunkowa

Bieżanko 

Autorzy 

l. 

Colias palaeno L.  

2. 

Melitaea cinxia L  

3.

Melitaea diamina Lang  

 

wiecej informacji (more info)

          

          Na terenie Kielc i okolic na 8 gatunków występujących w okresie badań prowadzonych przez Bieżankę stwierdzono obecnie tylko dwa.

Są to Brenthis ino Rott. i Maculinea arion L..  Ponad 30 % ubytek nastąpił wśród motyli związanych ze środowiskami nasłonecznionych terenów otwartych tj. łąk, pól, muraw „dywanowych" i „kserotermicznych", co obrazuje poniższa tabela.

 

Tabela 5. Różnice w faunie motyli dziennych związanych ze środowiskami łąk, pól, muraw „dywanowych" i „kserotermicznych".

The changes  observed among species connected with the environments  of meadows, fields, “carpet" and “xerothermic" greens.

Lp. 

Nazwa gatunkowa

Bieżanko 

Autorzy 

l. 

Papilio machaon L.

2. 

Iphiclides podalirius L.

3.

Pontia daplidice L.  

wiecej informacji (more info)

 

Spośród 21 gatunków występujących w 1914 r. obecnie stwierdzono występowanie tylko 14.

 

ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI

  początek strony

           Obszar miejski Kielc z najbliższymi okolicami to teren, który ulega szybkim przeobrażeniom. Spowodowane jest to postępującym rozwojem aglomeracji miejskiej, który powoduje duże zmiany w środowisku przyrodniczym. Głównymi zjawiskami, jakie tutaj zachodzą są procesy stepowienia, spowodowane „uzbrojeniem" terenu i związane z tym przesuszanie gleby. Zanikają przede wszystkim środowiska wilgotne.

   W wyniku prowadzonej analizy porównawczej dotyczącej obecnego stanu motyli dziennych - w porównaniu z badaniami Bieżanki - stwierdzono, że największe zmiany zaszły w faunie motyli dziennych związanej ze środowiskami wilgotnymi. Zmiana wywołana osuszaniem gleby wpływa bezpośrednio na florę i faunę danego terenu, zwłaszcza jeżeli jest to środowisko izolowane i gatunki nie mają możliwości przemieszczania się.

         Rozwój motoryzacji i rozbudowa przemysłu - oprócz zajmowania powierzchni - powoduje wzrost zanieczyszczenia powietrza. Potrzeba wypoczynku powoduje wykorzystywanie do tego celu okolicznych lasów, co pociąga za sobą znaczne zmiany w środowisku leśnym poprzez wydeptywanie, niszczenie roślinności, zaśmiecanie itp. Ważnym zadaniem także w odniesieniu do możliwości bytowania motyli jest utrzymanie w odpowiednim stanie środowisk leśnych. W lasach bowiem występuje wiele gatunków motyli, a wśród nich gatunki bardzo wrażliwe na działanie czynników antropogenicznych. Szczególnie należy zwrócić uwagę na zachowanie polan śródleśnych, na których występują gatunki rzadko spotykane. W lasach występują drzewa i krzewy należące do tzw. domieszek biocenotycznych. Są one „bazą żywieniową" dla wielu gatunków motyli (chociaż nie mają większego znaczenia gospodarczego i są często usuwane).

        Lasy oddzielone od łąk i pól strefą przejściową (ekotonową). Przy intensyfikacji upraw rolnych i gospodarki pastwiskowej właśnie ekotony i miedze stają się ostojami gatunków motyli dziennych łąkowych i polnych, pierwotnie związanych ze stepem. W strefie przejściowej stykają się gatunki motyli typowo leśne z gatunkami łąkowymi i polnymi oraz występują tutaj gatunki charakterystyczne dla tych środowisk.

        Podobne zjawiska odnoszą się do zbiorowisk roślinności ruderalnej. Stanowią je miedze śródpolne, fragmenty nieużytków, przytorza, pobocza dróg, skarpy i nasypy. Pełnią one podobną funkcję ostoi jak ekotony, ale są jeszcze bardziej narażone na niszczenie, przede wszystkim przez sezonowe wypalanie traw. Gatunki motyli dziennych występujące na poboczach dróg i nasypach kolejowych narażone są także na mechaniczne niszczenie przez pojazdy.

        Dwie powierzchnie  badawcze  charakteryzują  się  dużym  zróżnicowaniem fauny motyli dziennych. Pierwszą z nich jest Białogon, a dokładniej Góra Stokowa i Brusznia wraz z pasem wilgotnych łąk w dolinie Bobrzy. Na obszarze tym stwierdzono występowanie 55 gatunków motyli dziennych, co stanowi nieco ponad 1/3 wszystkich gatunków występujących w Polsce. Spośród tych gatunków aż 20 jest zagrożonych wyginięciem.

       Kolejna powierzchnia badawcza - Wietrznie - obejmuje teren o podłożu wapiennym, na którym wykształciły się zespoły muraw „kserotermicznych". Spośród 34 stwierdzonych tu gatunków 5 zagrożonych jest wyginięciem. W związku z dużym zróżnicowaniem liczbowym i jakościowym bytującej w takich środowiskach entomofauny, a także z uwagi na charakterystyczną dla muraw „kserotermicznych" roślinność, należy możliwie szybko takie tereny obejmować ochroną.Na terenie Kielc tylko Karczówka, Kadzielnia i Białogon objęte są ochroną rezerwatową.

          

       Z zaprezentowanych danych wynika, że zapewnienie odpowiednich warunków bytowania motyli dziennych musi być równoczesne ze stosowaniem ogólnych zasad ochrony przyrody. Wszelkie działania mające na celu zachowanie jak najbardziej naturalnych środowisk są również działaniami na rzecz ochrony fauny motyli dziennych.

         

        Na podstawie uzyskanych wyników badań można wysnuć następujące spostrzeżenia i wnioski:

                    1. Podczas czteroletnich badań, a także dwuletniego okresu obserwacji, na obszarze Kielc i okolic stwierdzono występowanie 61 gatunków 

                         motyli, a więc o 31 mniej od wykazanych przez Bieżankę.

                    2. Spośród 10 badanych stanowisk, najliczniej reprezentowany pod względem fauny motyli dziennych był Białogon - 55 gatunków motyli.

                    3. Na 61 gatunków występujących obecnie na obszarze badań około połowa, czyli 26 gatunków stopniowo ogranicza zasięgi swojego

                        występowania, a aż 20 spośród tych gatunków występuje na terenach i w sąsiedztwie Białogonu.

                    4. W wyniku przeprowadzonej analizy porównawczej stwierdzono, iż największe zmiany zaszły w faunie motyli dziennych związanych ze

                        środowiskami wilgotnymi,  tj. łąkami i torfowiskami. Na terenie Kielc i okolic w 1914 r. występowało 8 gatunków z tej grupy, a obecnie  tylko 2.

                         5. W środowisku leśnym i leśnej strefie ekotonowej na 39 gatunków motyli wykazanych przez Bieżankę stwierdzono obecnie występowanie 22.

                         6. Wśród gatunków motyli dziennych związanych ze środowiskami pól, muraw „dywanowych" i „kserotermicznych" na 21 wykazanych przez

                              Bieżankę  występuje 14.

                         7. Dla zachowania stanu jakościowego i liczbowego fauny motyli dziennych badanego obszaru podstawowe znaczenie ma utrzymanie w stanie

                              niezmienionym środowisk występowania motyli.

 

LITERATURA

           

           BĄK J., ČMAK J., STAŚKOWIAK  A.1990: Wyniki badań porównawczych nad fauną motyli dziennych (Rhopalocera) obszaru  miejskiego Kielc i okolic.

            Studia Kieleckie:  3 - 4 / 67 - 68.

            BIEŻANKO M.C. 1923: Pr. Kom. Mat. Przyr. 3 s.145 -172

            DĄBROWSKI J.S., KRZYWICKI M. 1982: Ginące i zagrożone gatunki motyli (Lepidoptera) w faunie Polski. Kraków s.7-112

            KARCZEWSKI 3. 1977: Chrońmy Przyr. Ojcz. 2 s.53-57

            KRZYWICKI M. 1959: Klucze do oznaczania owadów Polski. Z. 61, 62. Lycaenidae, Erycinidae. Warszawa

            KRZYWICKI M. 1962: Klucze do oznaczania owadów Polski. Z. 65, 66. Papilionidae, Pieridae. Warszawa

            KRZYWICKI M. 1966: Klucze do oznaczania owadów Polski. Z. 63. Satyridae. Warszawa

            KRZYWICKI M. 1968: Klucze do oznaczania owadów Polski. Z. 64. Apaturidae, Nymphalidae. Warszawa

            KRZYWICKI M. 1970: Klucze do oznaczania owadów Polski. Z. 60. Hesperiidae. Warszawa

            KRZYWICKI M. 1979: Biul. Infor. PTE Warszawa

            SŁASZCZEWSKI P. 1911: norae Soc. Ent. Ross. Petersburg

            SZAFER W.,  ZARZYCKI  K.  1972:  Szata  roślinna  Polski.  T.  I-II Warszawa

 

Summary

THE RESULTS OF A COMPARATIVE INVESTIGATION OF THE FAUNA OF BUTTERFLIES (Rhopalocera)

WITHIN THE CITY LIMITS OF KIELCE AND ITS ENVIRONS.

 

         The investigation of  butterflies in Kielce and its environs was carried out in the years 1981-1984. Many data was also collected during a 2-year period of observation(1985-1986). The investigation had a character comparable with that carried out by Bieżanko in the years 1908-1914. It was performed on 10 stands of which the fauna of  butterflies was best represented at Białogon - 55 species   Table 2  .

                  In Kielce area and environs 31 species of butterflies reported previously by Bieżanko were not found   (Table 1 ). Out of 61 species found as many as 26 gradually reduce the range of occurrence.

                 After analysing Tables 3, 4, and 5, one can notice that essential changes have occurred in the qualitative composition of the fauna of day butterflies on the investigated area. The greatest changes are observed among species connected with the environments of wet meadows and peat-bogs. In Kielce area and its environs there used to occur 8 species, now 2. In the forest environment and in the forest ecotone zone out of  39 species reported by Bieżanko, now there are only 22.

The environment of meadows, fields, “carpet" and “xerothermic" greens represents now 14 species of  butterflies out of  21 reported by Bieżanko in 1914.

 

 

 początek strony

 ● PRZYRODA SKARŻYSKA-KAMIENNEJ Pomniki przyrody ożywionej „Skałka Rejowska" - pomnik przyrody  nieożywionej ●  Motyle okolic Bernatki Płazy rezerwatu "Rydno" Motyle Lipowego Pola Motyle okolic Zagnańska Rezerwaty

 ● Rezerwat "Wykus" Rezerwat Cisowy MajdówRezerwat Cisowy Skarżysko Galeria Ciekawostki Motyle - galeria Galeria Skarżyska ●