Wprowadzenie.

Położenie

 Historia badań

 Przemiany geologiczne związane z powstaniem pokładów piaskowców triasowych

 Roślinność  

 Świat zwierzęcy.

Warunki ochrony i zachowania walorów „Skałki.

Film ze Skałki

"Skałka Rejowska" - widok ogólny                                       fot.A. Staśkowiak

 

Wprowadzenie.

 

Kraina Gór Świętokrzyskich cechuje się bogactwem interesujących obiektów geologicznych. Na stosunkowo niewielkim obszarze występują utwory pochodzące z ery paleozoicznej, mezozoicznej oraz będące wytworem kenozoiku, a szczególnie dotyczące zmian powodowanych przez lodowce podczas kolejnych zlodowaceń. Przesuwając się od Łysogór w kierunku północnym odbywamy podróż w czasie. W Skarżysku mijamy pokłady geologiczne powstałe w erze mezozoicznej na przełomie triasu i jury. Północny horyzont zamykają wzniesienia będące wynikiem działalności lodowca, który zatrzymał się u granic dzisiejszego miasta. Wody wypływające spod topniejącego lodowca i  rzeki wypreparowały Kotlinę Skarżyską i dolinę Kamiennej. Odsłoniły twardsze podłoże zbudowane z piaskowców powstałych w triasie. Wiatr i warunki klimatyczne dokończyły dzieła. Twory przyrody nieożywionej - jaskinie, głazy narzutowe, formy skalne o niespotykanych kształtach zawsze przyciągały uwagę ludzką, wzniecały ciekawość, budziły lęk, stawały się kanwą baśni, przypowieści, legend. Ich istnienie wiązano z działaniem mocy tajemnych, czy sił nadprzyrodzonych. Trudno, bowiem wyobrazić sobie, że to tylko czas, procesy geologiczne, woda, wiatr i słońce, niczym rzeźbiarz wprawnym dłutem drążyły twardy materiał by nadać mu ostateczny kształt. Właśnie tym czynnikom zawdzięczamy powstanie "Skałki Rejowskiej". Malowniczość "Skałki" powoduje, że chętnie odwiedzają ją mieszkańcy Skarżyska i turyści odwiedzający pobliski Rejów.                                              

 

 Położenie.

  

Położenie pomnika przyrody nieożywionej "Skałka Rejowska"

"Skałka" jest położona w granicach miasta Skarżyska w południowej jego części. Wychodnie pstrego piaskowca, z którego jest zbudowana, stanowią wschodni stok przełomowej doliny Kamionki. Najbardziej wartościowy fragment, otoczony zabudowaniami osiedla o tej samej nazwie, ciągnie się pasem długości ok.250 m. i szerokości kilkunastu metrów. Wypiętrzenie w stosunku do dna doliny rzecznej sięga 40 m., a wysokości względne samej "Skałki" sięgają kilkunastu metrów. Jest doskonałym obiektem obrazującym takie zjawiska jak: wietrzenie, erozja wodna, erozja eoliczna ( powodowana działaniem wiatru ). Zjawiska te doprowadziły do wytworzenia różnorodnych form skalnych w postaci jaskiń, wnęk, nawisów, półek. Na "Skałce" znajdują się dwie jaskinie. Pierwsza z nich - "Dziurawe okno"  znajduje się w obrębie tzw. dużej skałki obejmującej próg i stół skalny w grupie skałek  za zabudowaniami przy ulicy Praga (posesje: Praga 3 i Praga 5), na wysokości tamy zalewu.

Jaskinia "Dziurawe Okno".                                                                    fot.A. Staśkowiak

 

 Obiekt stanowi pseudokrasową formę typu szczelinowego, utworzoną w wyniku procesów wietrzenia i erozji w obrębie skałki zbudowanej z piaskowców triasu dolnego. Jest to poszerzona erozyjnie szczelina ciosową i ma formę czworokątnego w przekroju, prostego poziomego korytarzyka, który łączy dwa otwory. Strop korytarzyka rozcięty jest wzdłuż wąską szczeliną, co powoduje, że praktycznie w żadnym punkcie przekrój korytarzyka nie jest całkowicie zamknięty. Dno jest skalne.

Wejście do jaskini "Schronisko pod osiedlem"                                       fot.A. Staśkowiak

 

 Druga to "Schronisko pod osiedlem". Znajduje się w południowej części grupy skałek na tzw. małej skałce , 70 m na południe od dużej skałki, w górnej części zbocza (przy ścieżce biegnącej  nad  załomem zbocza), na zapleczu posesji przy ulicy Skalnej 5. Ma formę krótkiego korytarzyka przeciętego na końcu prostopadle równie ciasną i szybko zacieśniającą, się w obie strony szparą. Dno pokryte jest materiałem gruzowym z piaskiem. Zimą wyczuwa się wypływ ciepłego powietrza z otworu. Obiekt występuje w obrębie piaskowców dolnotriasowych i stanowi pseudokrasową formę prawdopodobnie typu szparowo-warstwowego (Urban, Kasza 1994). Podczas aktualizacji danych w 2005 roku nie stwierdzono, aby była zimowiskiem dla nietoperzy, ale znaleziono w niej typowego przedstawiciela fauny jaskiniowej -  pająka Meta menardi.

Perełka przyrody skarżyskiej oprócz walorów, geologicznych posiada także interesującą szatę roślinną i świat zwierzęcy.

 

 Historia badań obszaru „Skałki.

 

"Skałka Rejowska" przyciągnęła od dawna uwagę badaczy Krainy Gór Świętokrzyskich i miłośników naturalnego piękna. Już w latach dwudziestych naszego stulecia dotarł tu badacz-przyrodnik, miłośnik regionu świętokrzyskiego, profesor Edmund Massalski, który odkrył stanowisko rzadkiego gatunku paproci zanokcicy północnej ( Asplenium septentrionale ). Pół wieku później śladami jego podążali naukowcy z Instytutu Biologii WSP w Kielcach m.in. dr. E. Bróż i dr. A. Przemyski. Konieczność objęcia opieką tego cennego obiektu zauważał oddany sprawie ochrony przyrody, były prezes ZM w Skarżysku-Kam. inż. leśnik Henryk Wilczyński. Dzieło jego było kontynuowane w następnych kadencjach. W połowie lat 80. ubiegłego stulecia skałka stała się obiektem badawczym dla geologów i przyrodników. W 1985 roku przeprowadził tu badania geologiczne dr inż. Jan Urban. W tym samym roku wiosną uczniowie I LO im. J. Słowackiego przeprowadzili badania przyrodnicze.

Dzięki wspólnym wysiłkom p. Jana Urbana, oraz ówczesnego przewodniczącego ZM LOP mgr inż. Ryszarda Sowy, autora tegoż artykułu i jego uczniów Roberta Krzepkowskiego i Wojciecha Pochwały członków SK LOP przy I LO im. J. Słowackiego a także przewodników z koła PTTK w Skarżysku - Kamiennej w dn. 02.10.1987r. "Skałka Rejowska" uzyskała miano pomnika przyrody nieożywionej (Dz. U.W. w Kielcach nr 3/87).

 

Obraz przyrody podczas tworzenia się pokładów piaskowców triasowych.

 początek strony

 

Rodowód "Skałki" sięga odległych czasów i aby go poznać należy się cofnąć o około 200 milionów lat do początków ery mezozoicznej, do triasu. Okres triasu trwający od ok. 230 do 195 mln. lat temu podzielono na trzy epoki: triasu dolny (tzw. pstry piaskowiec), trias środkowy (wapień muszlowy) i trias górny (kajper). Skały osadowe z których zbudowana jest „Skałka powstały w najstarszej epoce, w dolnym triasie. Był to burzliwy okres w dziejach Ziemi. Życie odnawiało się po potężnym kataklizmie, który miał miejsce na przełomie poleo- i mezozoiku. Wymieranie permsko-triasowe było największym w dziejach świata. Wymarło wtedy wg różnych badaczy od 75 do 96% istniejących gatunków. Spośród 250 tys. późnopermskich gatunków makrofauny, do wczesnego triasu dotrwało zaledwie 10 tys. Istniejący u schyłku ery paleozoicznej superkontynent Pangea zaczął się rozpadać, co zapoczątkowało powstanie oceanu Atlantyckiego i Indyjskiego. Teren dorzecza Kamiennej był wtedy obszarem granicznym morza i lądu. W przybrzeżnych lagunach, zbiornikach wody słodkiej i obniżeniach terenu osadzał się materiał skalny (kamienie, żwir, piasek ) niesiony przez bystre wody rzek i strumieni ze stoków nieco wcześniej - bo pod koniec ery paleozoicznej - wypiętrzonych w okresie orogenezy waryscyjskiej Gór Świętokrzyskich. Tworzyły się i narastały warstwy osadów, z których z czasem powstały skały osadowe - zlepieńce i piaskowce. Pokrywa mezozoiczna była dosyć elastyczna i pod wpływem czynników atmosferycznych ulegała przekształceniom. Odmiennie wyglądał świat roślin. We florze niemal całą roślinność tworzyły niewysokie sucholubne widłaki z rodzaju Pleuromeia (które swą budową łączyły cechy sigilarii i dziś występujących poryblinów - rys. po lewej), Voltzia (drzewo z rzędu szpilkowych) i Dicroidium (przedstawiciel glossopterysów - paproci, charakteryzujących się rzadką wówczas budową liści o niepodzielnej blaszce - rys. po prawej) .  

 

W oceanach rozwijały się koralowce sześciopromienne, szeroko rozprzestrzenione były ramienionogi (zwłaszcza terebratule), olbrzymie głowonogi - amonity ( traktowane obecnie jako skamieniałości przewodnie dla całego mezozoiku) i ryby. Na lądzie wielkością zwracały uwagę bardzo nieliczne płazy tarczogłowe, a jedynym dużym zwierzęciem stricte lądowym był masowo występujący we wczesnym triasie roślinożerny terapsyd Lystrosaurus ( krępy, bezzębny, dziobaty pozostawał dominującym lądowym roślinożercą aż do późnego triasu). Szybki rozwój przeżywały gady ssakokształtne. We wczesnym triasie cynodonty „psiozębne różnicowały się - powstały średniej wielkości wszystkożercy i roślinożercy jak Trirachodon (żyjący gromadnie w norach nad rzekami) i Diademodon, i dosyć dużych rozmiarów drapieżniki, jak np. Cynognathus uznawany za formę przejściowa między gadami i ssakami.

 

Na przełomie triasu i jury zaznaczyły się ruchy górotwórcze związane z fazą starokimeryjską orogenezy alpejskiej, co spowodowało wyniesienie terenu, a morze ustąpiło z tego terenu. Ostateczne wypiętrzenie nastąpiło w kredzie kiedy to miało miejsce kilka bardziej intensywnych faz orogenezy alpejskiej. Od tej pory wszystkie formy powierzchni kształtowały się w warunkach lądowych. Nachylenie terenu powodowało, że wody spływając w kierunku morza unosiły ze sobą duże ilości materiału. Na swej drodze napotykały szereg równolegle przebiegających pasm wzniesień, przez które musiały najpierw przebić się, a potem ostatecznie utorować szlak spływu ku morzu. W ten sposób powstała rozległa dolina Kamiennej oraz doliny jej dopływów - Kamionki i Żarnówki (Kaczki ). Kamionka i Żarnówka utworzyły doliny przełomowe w paśmie Wzgórz Suchedniowskich. Istotne znaczenie dla ostatecznego uformowania rzeźby terenu miały procesy zachodzące w okresie ery kenozoicznej, która rozpoczęła się ok. 2 mln. lat temu. Szczególną rolę odegrały występujące w kenozoiku, zlodowacenia. Zasięg pierwszego a nich jest trudny, do odtworzenia. Drugie, zwane południowopolskim lub krakowskim, dotarło aż do Karpat i Sudetów, pokryło prawie cały obszar dzisiejszej Polski, a szczyty Gór Świętokrzyskich prawdopodobnie sterczały ponad czapą lodową w postaci nunataków. Ocieplenie, które po nim nastąpiło spowodowało topnienie ogromnych mas lodu, i przyspieszało erozję wodną. Kolejne dwa zlodowacenie, nie dotarły już do Gór Świętokrzyskich, choć warto zaznaczyć, że podczas trzeciego zlodowacenia (środkowopolskiego) czoło lądolodu zatrzymało się u północnych granic dzisiejszego Skarżyska-Kamiennej. Odsłonięte po ustąpieniu lodowca twarde piaskowce poddane zostały działaniu słońca, wiatru, wody, a efekt ich działania możemy obserwować obecnie.

 

  Roślinność „Skałki "

 początek strony

 

U podnóża występuje roślinność przejściowa związana ze zdegradowanym lasem mieszanym Querco roboris - Pinetum i zaroślami zaliczanymi do zbiorowisk typu Prunetalia. Warstwę drzew stanowią: brzoza Betula verrucosa, sosna zwyczajna Pinus sylvestris, kasztanowiec Aesculus hippocastanum, osika Populus tremula, buk Fagus silvatica, modrzew Larix decidua, dąb szypułkowy Quercus robur, czereśnia Prunus avium. W podszycie spotykany różne gatunki wierzb Salix sp., tarninę Prunus spinosa, bez czarny Sambucus nigra , jarząb pospolity Sorbus aucuparia, malinę Rubus idaeus, kruszynę Frangula alnus, leszczynę Coryllus avelana, dziką różę Rosa sp., jeżynę Rubus sp. Runo stanowią takie gatunki jak: łopian większy Arctium lappa , babka lancetowata Plantago lanceolata, szczaw Rumex sp., mniszek lekarski Taraxacum officinale, pokrzywa zwyczajna Urtica dioica, czyściec leśny Stachys sylvatica, jastrzębiec baldaszkowaty Hieracium umbellatum , kokoryczka wonna Polygonatum odoratum, konwalia majowa Convallaria majalis, niecierpek drobnokwiatowy (mpatiens parviflora i inne, a z paproci: orlica pospolita Pteridium aquilinum, wietlica samicza Athyrium filix femina, zachyłka Phegopteris.     

Na skalnych ścianach występują rośliny zasiedlające pęknięcia, szczeliny i półeczki skalne. Cienka warstewka gleby, która się tu tworzy stanowi mało stabilne podłoże i daje minimalną dawkę substancji mineralnych niezbędnych do wegetacji. Nie wszystkie gatunki mają tu odpowiednie warunki do bytowania. Na wąskich półeczkach wyrastają krzewinki jagody - borówki czarnej Vaccinium myrtillus, różne gatunki traw oraz siewki drzew i krzewów. Spośród szczelin skalnych wychylają swe licie paprocie: nareczniczanokcica północna (Asplenium septentrionale). a samcza Dryopteris filix-mas i narecznica krótkoostna D. dilatata, wietlica samicza Athyrium filix femina, paprotka zwyczajna Polypodium vulgare zwana słodyszką, oraz zasługująca na szczególną uwagę zanokcica północna Asplenium septentrionale. Ten gatunek zanokcicy należy do rzadkości na terenie kielecczyzny. 0 jej występowaniu na tym stanowisku donosił E. Massalski już w latach 20-tych. Do dnia dzisiejszego przetrwała tylko jedna kępka tej paproci. Należy zaznaczyć, że jest to gatunek ginący i dlatego został wpisany w „Czerwonej Księdze" stanowiącej wykaz roślin, które gwałtownie ustępują i z tego powodu wymagają szczególnej ochrony.

 

Powierzchnię „Skałki" pokrywają porosty skorupiaste i listkowate, ponieważ dzięki symbiozie grzyba i glonów mogą one znosić najtrudniejsze warunki bytowania. Niestety zmiany cywilizacyjne przyczyniają się do niszczenia porostów, które chłonąc wodę całą powierzchnią, jednoczenie wchłaniają znajdujące się w niej substancje toksyczne. Zwiększona zawartość tych substancji w powietrzu w pobliżu ośrodków miejskich, w których stosuję się indywidualne ogrzewanie węglem spalanym w domowych kotłowniach, oraz w pobliżu zakładów przemysłowych, wpływa na obniżenie pH wód opadowych, co w konsekwencji prowadzi do zamierania plech porostów.

W partiach wierzchołkowych, w wąskim pasie pomiędzy krawędzią stoku z jednej strony i ogródkami przydomowymi z drugiej, spotykamy gatunki typowe dla boru świeżego oraz gatunki synantropijne. Dominuje sosna P. sylvestris z domieszką brzozy B. verrucosa i dębu Q. robur, W silnie wydeptywanym runie utrzymują się różne gatunki traw, siewki drzew i krzewów, krzewinki borówki V. myrtillus i janowca barwierskiego Genista tinctoria, a także rośliny zarodnikowe - mchy    oraz paprocie: orlica P. aquilinum,  i wietlica samicza A. filix femina.

                                                 

  Świat zwierzęcy.

 początek strony

 

Faunę licznie reprezentują różne gatunki bezkręgowców. Spotykamy tu wiele owadów, pajęczaków, a występującew dużych ilościach szczątki organiczne są siedliskiem organizmów glebowych. Kręgowce reprezentowane są przez przedstawicieli płazów, gadów, ptaków i ssaków. W wilgotnych miejscach u podnóża występują różne gatunki żab i ropucha szara. Gady występują nielicznie. Możemy tu spotkać beznogą jaszczurkę - padalca Anguis fragilis jaszczurkę zwinkę Lacerta agilis     i bardzo rzadko węża z rodziny połozowatych - zaskrońca Natrix natrix Spośród ptaków licznie występują wróble - domowy i mazurek Passer domesticus et P. montanus sikory - bogatka i modra Parus major et  P. caeruleus, gawron Corvus frugilegus, kawka Corvus monedula wrona Corvus corone cornix, sroka Pica pica, sójka Garrulus glandarius, szpak Sturnus vulgaris, dzięcioł duży Dendrocopos major, zięba Fringilla coelebs Fauna ssaków jest uboga: ze względu na bliskość zabudowy, penetrację terenu i hałas powodowany przez przejeżdżające, przebiegającą w pobliżu linią kolejową, pociągi. Najczęściej spotykamy tutaj wałęsające się bezpańskie psy i koty, a spośród dzikich zwierząt, wiewiórki rude Sciurus vulgaris coraz rzadziej pojawiające się zające - szaraki Lepus europaeus europaeus. Wieczorem wylatują nietoperze, które znajdują dogodne warunki bytowania w załomach skalnych i na poddaszach domów.           

                                     

Dlaczego powinniśmy chronić „Skałkę Rejowską?

 początek strony

 

 „Skałka Rejowska" jest jedynym pomnikiem przyrody nieożywionej na terenie miasta. Jak wynika z przytoczonych powyżej faktów, dominującym czynnikiem wpływającym na świat organizmów żywych tego terenu, są oddziaływania antropogeniczne. Od człowieka i jego działalności uzależniony jest nie tylko los żyjących tutaj zwierząt i rosnących roślin, ale przede wszystkim stan skałek, jako uznanego i zarejestrowanego pomnika przyrody.

          

  Dlatego należałoby w szerszym zakresie rozpropagować pomnik przyrody nieożywionej „Skałka Rejowska" jako obiekt o znaczeniu naukowo-dydaktycznym, dostarczyć niezbędnych informacji geologicznych i przyrodniczych w celu uświadomienia znaczenia tego obiektu, zadbać o estetykę „Skałki" i jej otoczenia oraz przywrócić pierwotną funkcję jako znakomitego punktu widokowego na dolinę Kamionki i zbiornik wodny Rejów.

 

Głównym celem jest ochrona "Skałki " jako tworu przyrody nieożywionej. Należy zatem uzmysłowić mieszkańcom miasta, i osobom odwiedzającym  znaczenie tego obiektu jako pomnika przyrody. Pod tym względem jest obiektem wartościowym, lecz pozbawiona właściwej troski ze strony władz i mieszkańców może ulegać stopniowej dewastacji i utraci swoje walory. 

 początek strony

 

Do obejrzenia film ze Skałki Rejowskiej - kliknij link aby pobrać film.

 

Literatura dotycząca "Skałki Rejowskiej":

Pochwała W., Krzepkowski R. 1986 - Walory przyrodnicze i poznawcze "Skałki Rejowskiej" i problemy jej ochrony (maszynopis)

Staśkowiak A. 1988 - "Skałka Rejowska" pierwszym na terenie Skarżyska pomnikiem przyrody nieożywionej. Skarżyskie Zeszyty Ligi Ochrony Przyrody; Zeszyt nr 2 :38-44

Urban J. 1986 - Mezozoiczne skałki piaskowcowe w północnej części województwa kieleckiego. Kwart. Geol. 30, 2 (streszcz. ref.): 421-422.

Urban J. 1989 - Chronione i godne ochrony obiekty przyrody nieożywionej w regionie świętokrzyskim i nidziańskim. Chrońmy Przyr. Ojcz. 2: 66-73.

Urban J. 1990 - Ochrona obiektów przyrody nieożywionej w Krainie Gór Świętokrzyskich. Rocznik Święt. KTN 17: 47-79.

 

Natomiast opis jaskiń Skałki Rejowskiej znajduje się w następujących publikacjach:

Urban J., Kasza A. 1994 - Inwentaryzacja jaskiń i schronisk skalnych w piaskowcach mezozoicznych regionu świętokrzyskiego (Polska środkowa) - wstępne podsumowanie wyników. W: V Międzynarod. Symp. Pseudokras. Zbiór referatów. Bielsko-Biała: 13-16.

Urban J. (red.) 1996 - Jaskinie regionu świętokrzyskiego. Pol. Tow. Przyj. Nauk. o Ziemi, Warszawa, ss. 322.