Wstępne wyniki badań nad lepidopterofauną Lipowego Pola.

 

 

Wprowadzenie.

 

                 Torfowiska tworzące charakterystyczne zespoły roślinne i zwierzęce są najbardziej zagrożonymi środowiskami, które powinny podlegać szczególnej ochronie. W wielu krajach w Europie Zachodniej prawie całkowicie wyginęły w związku ze zmianami w sposobie gospodarowania i użytkowania ziemi. W Polsce , na szczęście, zachowało się wiele obszarów, gdzie torfowiska są trwałym elementem krajobrazu. Oszacowano, że obecnie w Polsce jest 48.619 torfowisk o łącznej pow. ok. 11.670 km2 co stanowi 3,73 % powierzchni kraju, z czego 89 proc. przypada na torfowiska niskie, a tylko 6,5 proc. na torfowiska wysokie. Porastające torfowisko rośliny, stopniowo obumierając w warunkach beztlenowych, przy jednoczesnej obecności substancji konserwującej sfagnolu, nie ulegają pełnemu rozkładowi i w takim stanie odkładają się warstwami, tworząc powolnie przyrastające złoże torfowe o wielometrowej miąższości. Złoże przyrasta bardzo wolno. W sprzyjających warunkach powiększa swą miąższość o około 1-1,5 mm rocznie, czyli 1-1,5 m na tysiąclecie. Warunki hydrologiczne i klimatyczne umożliwiają wegetację zespołów roślinnych charakterystycznych dla takich siedlisk. Są to tzw. "mszary sfagnowcowe", w których głównie występują gatunki mchu torfowca: Sphagnum megallanicum, Sphagnum rubellum, Sphagnum recurvum, Sphagnum tenellum i Sphagnum papillosum. Szczególnie ważną rolę odgrywają jako magazyny gromadzonej przez długi okres ogromnej ilości materii organicznej. Charakterystyczna budowa anatomiczna torfowców pozwala wchłaniać i gromadzić wodę. Waga wody pochłoniętej może około czterdziestu razy przekroczyć wagę ich suchej masy. Właściwości higroskopijne mchów dają możliwość gromadzenia i zatrzymywania wód opadowych i nadmiaru wilgoci (w Polsce retencjonują ok. 16 mld m3 wody). Torfowiska są ostojami wielu zagrożonych wyginięciem gatunków roślin, jak i całych biocenoz. Spełniają one bardzo ważną rolę sanitarną, niwelując działanie różnych zanieczyszczeń w środowisku. Mimo niezaprzeczalnych walorów przyrodniczych torfowiska są narażone na wiele niekorzystnych oddziaływań. 82% powierzchni polskich torfowisk jest użytkowana gospodarczo i nadal prowadzone są prace melioracyjne, które bezpowrotnie zmieniają to środowisko. Oprócz ważnych funkcji hydrologicznych złoża torfu posiadają wartości lecznicze (borowiny i in.), są też środowiskiem specyficznej flory i fauny. Niestety torf , również na Lipowym Polu, jest pozyskiwany drogą „dzikiej” eksploatacji, a torfowisko jest niszczone przez pożary wzniecane świadomie w celu wypalenia zeschłej trawy lub w następstwie podpaleń śmieci na nielegalnych wysypiskach.

Odsłonięte, silnie nasłonecznione ekosystemy łąkowe, występujące w otoczeniu torfowiska, są miejscem najliczniejszego występowania motyli dziennych, a jednocześnie stanowią bazę pokarmową dla gatunków związanych bezpośrednio z torfowiskiem . Znajdują się one pod silnym oddziaływaniem człowieka. Często są zespołami roślinnymi krótkotrwałymi, które powstały np. w wyniku karczunku lasu w celu przekształcenia w pole uprawne. Niekiedy powstają w następstwie wtórnych zmian sukcesyjnych, np. na pożarzyskach lub, gdy nieużytkowane pole stopniowo zarasta trawami i roślinnością synantropijną, by z czasem porosnąć krzewami i siewkami drzew, co w efekcie prowadzi do wytworzenia ekosystemu klimaksowego, którym w naszych warunkach klimatycznych jest las mieszany. W warunkach stałego zawilgocenia i wysokiego poziomu wód gruntowych rozwijają się łąki wilgotne i torfowiska przejściowe i wysokie.

Obecność zróżnicowanych zespołów roślinnych w okolicach Lipowego Pola wpłynęła na decyzję o zbadaniu związanej z nimi fauny i w 2003 roku rozpoczęto obserwacje awifauny i entomofauny tego terenu.

Teren badań.

 

Obszar, na którym przeprowadzano badania, obejmuje obniżenie terenu w południowo – wschodniej części niewysokiego pasma Wzgórz Szydłowieckich i przylega do granicy powiatu skarżyskiego, która jest jednocześnie granicą między województwem Świętokrzyskim i Mazowieckim.

Propagując zagadnienia regionalne, dla określenia położenia terenu badań możemy posłużyć się podziałem zaproponowanym przez E. Massalskiego, wg którego znajduje się on w Krainie Gór Świętokrzyskich na Obszarze Konecko – Iłżeckim .

               Zgodnie z podziałem fizyczno geograficznym Kondrackiego, leży na terenie podprowincji Wyżyna Środkowomałopolska, w makroregionie Wyżyna Kielecko – Sandomierska, na południowo - zachodnim krańcu mezoregionu Przedgórze Iłżeckie.

                Miejscem połowu i obserwacji okazów była powierzchnia badawcza obejmująca zbiorowiska łąkowe, torfowiska, zbiorowiska roślinności ruderalnej i ekotony ograniczona:

od wschodu – nasypem linii kolejowej Skarżysko-Kamienna – Radom

od zachodu i północy – zbiorowiskami borów wilgotnych, mieszanych i suchych

od południa – nieużytkami rolniczymi należącymi do mieszkańców Lipowego Pola

               W celu uzyskania pełniejszego obrazu tutejszej entomofauny odłowy prowadzono także wzdłuż transektów wyznaczanych przez biegnące w pobliżu torfowiska leśne dukty.

 

Teren wyznaczony do badań pod względem florystycznym charakteryzuje się dużą różnorodnością. Centralną część zajmują torfowiska wysokie i przejściowe położone w obniżeniu terenu przyległego od południa do Wzgórz Szydłowieckich. W górnej, zachodniej części dolinki miejscami występuje pło - pływający kożuch mszysto-turzycowy, który jest końcową fazą odgórnego lądowacenia zbiorników dystroficznych, czyli charakteryzujących się kwaśnym odczynem i ograniczoną produktywnością. 

 

Pło - pływający kożuch mszysto - turzycowy.

 

Wolnego lustra wodnego już nie spotkamy, ale poruszanie się po tak niestabilnym gruncie jest nie lada przeżyciem. Siedliska dystroficzne lądowe są typowe dla torfowisk wysokich i przejściowych, wrzosowisk oraz borów szpilkowych. Obserwować możemy charakterystyczną dla pła i granicy zbiorowisk borowych roślinność. Głównym elementem florystycznym są mchy torfowce (Sphagnum sp.). To rośliny pozbawione korzeni a nawet typowych dla mchów chwytników. Rosnąc w gęstych darniach i kępach tworzą skomplikowany system gromadzący wodę. Pochłanianie wody jest możliwe dzięki dużym martwym komórkom gęsto pokrywającym łodyżki. Łodyżki te, mogące osiągać kilkadziesiąt centymetrów długości, zaczynają z czasem obumierać, powodując narastanie złoża torfu. Stąd też pochodzi nazwa mech torfowiec. Oprócz mchów torfowców roślinami najbardziej charakterystycznymi dla pła torfowcowego są m.in.: przygiełka biała (Rhynchospora alba), wełnianka pochwowata (Eriophorum vaginatum), turzyca bagienna (Carex limosa), żurawina błotna (Oxycoccus quadripetalus) , modrzewnica zwyczajna (Andromeda polifolia), a na granicy lasu: bagno zwyczajne (Ledum palustre) oraz borówka bagienna (Vaccinium uliginosum), zwana też pijanicą. Na szczególną uwagę zasługuje występowanie tutaj rosiczki okrągłolistnej (Drosera rotundifolia) - rośliny objętej ochroną gatunkową. Reprezentuje ona specjalny typ przystosowania. Niedobór substancji odżywczych - w tym azotu - uzupełnia ona w bardzo specyficzny sposób. Wprawdzie jest ona zdolna do procesu fotosyntezy jednak samożywność nie przeszkadza jej w wykorzystywaniu dodatkowego źródła azotu jakim są owady. Do tych celów służą rosiczce występujące na liściach wydłużone włoski (czułki emergencyjne) kształtem podobne do czułków ślimaków. Dzięki zawartości barwników antocyjanowych mają one czerwonawy kolor, co dodatkowo zwiększa ich atrakcyjność dla owadów. Gruczołowate główki tych włosków wydzielają kleistą, słodką substancję do której przylepiają się owady. Zwabiony błyszczącymi jak rosa kropelkami, przyklejony owad, zaczyna się szamotać przylepiając się do coraz większej ilości gruczołków. W wyniku tego podrażnienia czułki zaginają się ku środkowi liścia, jednocześnie powierzchnia liścia przybiera z lekka wklęsły kształt; owad zostaje pochwycony. Początkowo wydzielany przez główkę włoska kwas mrówkowy zaczyna rozpuszczać ciało owada. Uwolnione dzięki temu cząsteczki białka są podnietą dla gruczołów rośliny, która zaczyna wydzielać enzymy proteolityczne (rozkładające białko). Powoli miękkie części ciała ofiary zostają strawione, a powstała z nich, bogata w substancje odżywcze ciecz ulega wchłonięciu przez roślinę, która wbudowuje jej składniki w swój organizm. Gdy ciało ofiary jest już strawione, liść otwiera się, a pozostałości po "posiłku" - w postaci chitynowego oskórka - zdmuchuje z liścia wiatr. Zamknięcie się liścia nad ofiarą trwa około 3 godzin, a ponowne otwarcie - 24 h.

         Wszystkie obecne tu rośliny łączy wspólna cecha - mają skromne wymagania siedliskowe. Posiadają jednak pewne mechanizmy przystosowawcze (inne    u rosiczki, a inne u krzewinek wrzosowatych) czyniące je zdolnymi do życia w warunkach oligotroficznych stwarzanych przez zakwaszone i jałowe wody zasilające torfowisko wysokie. Wszystkie występujące tu gatunki roślin

z rodziny wrzosowatych żyją w symbiozie i grzybami.

         Torfowiska mają charakterystyczny wygląd. Jest to tzw. struktura kępkowo-dolinkowa, co jest konsekwencją zróżnicowania występującej roślinności. Kępki są mniej nawodnione niż dolinki,

a budujące je mchy torfowce odznaczają się bardzo szybkim wzrostem. W strukturze kępkowo-dolinkowej zachodzą rytmiczne zmiany tzn. dolinka przekształca się w kępkę w ciągu kilkunastu lat i torfowisko wzrasta na grubość. Efektem tych zmian może być przyjęcie charakterystycznej bochenkowatej formy, typowej dla torfowisk wysokich.

Drzewa takie, jak: sosna (Pinus sylvestris), świerk (Picea excelsa) i brzoza omszona (Betula pubescens) wraz roślinami torfowiskowymi (torfowce Sphagnum sp., bagno zwyczajne (L. palustre), borówka bagienna (V. uliginosum), tworzą bór bagienny (Vaccinio uliginosi - Pinetum). Zbiorowiska tego typu jak  w Lipowym Polu występują w Polsce stosunkowo rzadko i odznaczają się dużą naturalnością - skład roślinności zbliżony jest do pierwotnego.

         Zbiorowiska borowe otaczające torfowisko możemy zaklasyfikować do śródlądowego boru wilgotnego (bór trzęślicowy) Molinio-Pinetum. Spośród drzew rosną tu: sosna (P. silvestris), brzoza brodawkowata (B. verrucosa), brzoza omszona (B. pubescens), w warstwie runa: trzęślica modra (Molinia coreulea), niskie kępki kosmatki owłosionej (Luzula pilosa), krzewinki borówki czarnej (Vaccinium myrtillus), borówki brusznicy (V. vitis-idea), wrzosu zwyczajnego (Calunna vulgaris), licznie reprezentowane są gatunki mchów: płonnik zwyczajny (Politrychum commune), widłoząb (Dicranum undulatum), rokietnik Schrebera (Entodon schreberi), gajnik lśniący (Hylocomium splendens) i torfowce

np. torfowiec (Sphagnum acutifolium).

            Nieco wyżej, na stoku wzgórz, rozwija się bór mieszany świeży - bór mieszany - Querco roboris-Pinetum, w którym obok sosny (Pinus silvestris) pojawiaja się w warstwie drzew - świerk (Picea excelsa), dąb szypułkowy (Quercus robur), jodła (Abies alba), osika (Populus tremula) i występująca        we wcześniej omawianym zbiorowisku brzoza brodawkowata (Betula verrucosa). Znacznie bogatszy jest podszyt z jarzębiną, jarząb pospolity (Sorbus aucuparia), leszczyną (Coryllus avelana), kruszyną pospolitą (Frangula alnus), trzmieliną brodawkowatą (Evonymus verrucosa), i głogami (Crataegus sp.). w runie oprócz krzewinek w/w liczniej pojawiają się gatunki kwiatowe: dąbrówka rozłogowa (Ajuga reptans), przetacznik leśny (Veronika officinalis), pszeniec zwyczajny (Melampyrum pratense) i pszeniec gajowy (M. nemorosum), a także wiele traw z rodzajów Calamagrostis, Luzula, Festuca, Melica.

            Jeszcze wyżej na szczytach wzniesień o charakterze wydmowym na jałowych, zbielicowanych piaskach, wykształcił się zubożały bór suchy - bór chrobotkowy - Cladonio-Pinetum składajacy się z sosny (Pinus silvestris) i ubogiej warstwy mszystej.

W strefie ekotonowej, w sąsiedztwie transektu 1, rozwinęły się płaty wrzosowisk Calunno-Ulicetalia. To zbiorowisko krzewinkowe z panującym wrzosem (Calunna vulgaris) oraz pojedynczymi młodymi okazami jałowca (Juniperus comunis), siewkami sosny (Pinus silvestris) i brzozy brodawkowatej (Betula verrucosa) rozwinęło się na silnie zbielicowanych glebach. Najprawdopodobniej jest fazą degeneracyjną po zniszczonych zbiorowiskach borowych.

            Zbudowana ostatnio gruntowa droga przecinająca torfowisko w środkowej części i istniejąca od dawna linia kolejowa (ograniczajaca od wschodu teren badań) wpływają na stosunki wodne. Efektem tego jest zatrzymywanie kwaśnych wód spływających z lasów porastających stoki Wzgórz Szydłowieckich i rosnące zabagnienie terenu oraz powstanie niewielkiego zbiornika wodnego w pobliżu przejazdu kolejowego. Jednocześnie spowodowało to wykształcenie zbiorowisk szuwarowych wokół zbiornika i płatów trzcinowisk. Na obrzeżach płytkiej doliny powstały pasy zarośli wierzbowych. 

 

Tabela 1.     Systematyczny wykaz gatunków motyli dziennych

                      i uwagi dotyczące występowania na terenie badań:

początek strony 

 

Lepidopterofauna Lipowego Pola

w świetle aktów prawnych dotyczących ochrony przyrody.

 

              Na szczególną uwagę zasługuje występowanie na torfowisku w Lipowym Polu gatunków znajdujących się do niedawna pod całkowitą ochroną gatunkową. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 6 stycznia 1995 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z dnia 16 lutego 1995 r.), które obowiązywało do 2 sierpnia 2001 r. gatunkami chronionymi były tutaj: mieniak strużnik Apatura ilia, mieniak tęczowy (tęczowiec) Apatura iris, paź królowej Papilio machaon, paź żeglarz Iphiclides podalirius. Uwzględniając aktualne tendencje dotyczące ochrony przyrody coraz częściej posługujemy się tzw. „czerwonymi listami (księgami)”. Spośród gatunków motyli dziennych, umieszczonych na „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce”, podczas opracowywania której korzystano z nowych kryteriów i zasad metodycznych wprowadzonych do „IUCN Red List” i adaptowano je do potrzeb naszego kraju, zwraca uwagę występowanie (oprócz w/w): czerwończyka nieparka Lycaena dispar , modraszka bagniczka Plebeius optilete, dostojki akwilionaris Boloria aquilonaris, strzępotka sopaczka Coenonympha tullia, pokłonnika osińca (osinowca) Limenitis populi. Zgodnie z przyjętymi kategoriami klasyfikacyjnymi powyższe gatunki ujęto w najnowszym wydaniu „Czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” i zaszeregowano w następujący sposób:

 

Lp.

Nazwa gatunkowa

Kategoria klasyfikacyjna

1.

paź żeglarz (Iphiclides podalirius)

VU (vulnerable) – umiarkowanie zagrożony (narażony)

2.

paź królowej (Papilio machaon)

LC ( least concern) – niskiego ryzyka, najmniejszej troski

3.

czerwończyk nieparek (Lycaena dispar )

LC ( least concern) – niskiego ryzyka, najmniejszej troski

4.

modraszek bagniczek (Plebeius optilete)

EN (endangered) – silnie zagrożony

5.

dostojka akwilionaris (Boloria aquilonaris)

VU (vulnerable) – umiarkowanie zagrożony (narażony)

6.

pokłonnik osiniec (osinowiec) (Limenitis populi)

LC ( least concern) – niskiego ryzyka, najmniejszej troski

7.

mieniak strużnik (Apatura ilia)

LC ( least concern) – niskiego ryzyka, najmniejszej troski

8.

mieniak tęczowy (tęczowiec) (Apatura iris)

LC ( least concern) – niskiego ryzyka, najmniejszej troski

9.

strzępotek sopaczek (Coenonympha tullia)

VU (vulnerable) – umiarkowanie zagrożony (narażony)

Spośród powyższych gatunków do bloku gatunków wysokiego ryzyka ekstynkcji, czyli najbardziej zagrożonych ( kategorie CR, EN, VU) zaliczymy 4 gatunki, a do bloku niższego ryzyka ( kategorie NT, LC) 5 gatunków. Na „Czerwonej liście...” znalazło się 66 gatunków motyli dziennych występujących w Polsce, czyli na torfowisku w Lipowym Polu występuje ok. 14% gatunków zagrożonych i narażonych na wyginięcie.

               Zgodnie z aktualnie obowiązującym Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 26 września 2001 r. w sprawie określenia listy gatunków zwierząt rodzimych dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą i częściową oraz zakazów dla danych gatunków i odstępstw od tych zakazów. (Dz. U.01.130.1456 z dnia 15 listopada 2001 r.) i  załącznikiem 1 do Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 26 września 2001 r. (poz. 1456) na liście gatunków zwierząt rodzimych dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą znalazło się 28 gatunków motyli dziennych, z czego 3 gatunki motyli występujące na Lipowym Polu co stanowi bez mała 11% . Należą do nich:

 

z rodziny modraszkowatych Lycaenidae

                · czerwończyk nieparek Lycaena dispar

z rodziny rusałkowatych Nymphalidae

               · dostojka akwilonaris Boloria aquilonaris

z rodziny paziowatych Papilionidae

                · paź żeglarz Iphiclides podalirius

 

Warunki ochrony motyli dziennych Lipowego Pola.

 

                 Z powyższych rozważań wynika jaką dużą wartość naukową i dydaktyczną przestawiają torfowiska Lipowego Pola. W celu zapewnienia utrzymania bioróżnorodności na badanym terenie niezbędne jest:

 

a) utrzymanie w stanie nienaruszonym istniejących torfowisk wysokich i przejściowych dostojka akwilionaris Boloria aquilionarisco będzie równoznaczne z zachowaniem zróżnicowanej roślinności jako bazy pokarmowej dla egzystujących tu gatunków motyli. Ma to szczególne znaczenie dla gatunków monofagicznych np. dostojki akwilionaris ponieważ gąsienice dostojki akwilonaris żerują wyłącznie na żurawinie Vaccinium oxycoccos oraz gatunków oligofagicznych żerujacych na roślinach torfowiskowych.

 

 

 

b) preferowanie naturalnych metod gospodarowania na łąkach i częściowo torfowiskach w formie pozyskiwania siana, wypasu bydła, wycinania trzciny i podrostów krzewów, co zapewnia powstrzymanie zarastania krzewami i umożliwia rozwój gatunków termofilnych takich jak np. modraszek argus Plebejus argus, którego rozwój uzależniony jest od istnienia odkrytych, nasłonecznionych płatów wrzosowisk.

 

c) niedopuszczenie do przeprowadzenia prac melioracyjnych i osuszających czego efektem byłaby zmiana stosunków wodnych i całkowita przebudowa gatunkowa flory i związanej z nią fauny.

 

d) prowadzenie obserwacji terenu w celu oceny w jaki sposób wybudowanie drogi gruntowej przez torfowisko wpływa na stosunki wodne torfowiska. Inwestycja ta w przyszłości może spowodować podniesienie poziomu wód i wzrastające zabagnienie oraz wytwarzanie zespołów szuwarowych w miejscu ustabilizowanych torfowisk wysokich.

 

e) ograniczenie pozysku drewna z lasów na stokach okolicznych wzgórz, gdyż może to doprowadzić przy zniszczeniu roślin runa i warstwy mszystej a także do nadmiernego, szybkiego spływu wód opadowych, nasilenia procesów erozyjnych i nanoszenia materiału osadowego na teren torfowiska.

 

f) ograniczenie antropopresji przez likwidację nielegalnych wysypisk śmieci tuż przy torfowisku, czego efektem jest zatruwanie podłoża i wód gruntowych, które przesączają się na torfowisko,

 

g) egzekwowanie bezwzględnego zakazu wypalania na śmietniskach zużytych opon samochodowych czego efektem jest wywoływanie okresowo pożarów łąk oraz pożarów podziemnych spowodowanych tleniem się cienkich warstw torfów.

h) niedopuszczanie do wałęsania się zdziczałych psów, które często są tu porzucane przez ich właścicieli, bowiem zgłodniałe zwierzęta powodują duże straty w zwierzynie leśnej, która z kolei odgrywa ważną rolę w ograniczaniu nadmiernego rozwoju młodego podrostu drzew.

 

    Spełnienie powyższych warunków pozwoli na zachowanie torfowiska, które nie tylko ma niezaprzeczalne walory entomologiczne, ale stanowi ostoję dla wielu innych grup zwierzęcych.

 

Wartości przyrodnicze torfowiska.

 

                    Podczas badań entomologicznych odnotowywano także występowanie przedstawicieli innych grup systematycznych zwierząt. Płazy wiosną znajdują tu dogodne miejsce do składania skrzeku. Spotyka się tu ropuchę szarą Bufo bufo, żabę trawną Rana temporaria i inne gatunki, których poznanie wymaga dalszych badań. Niestety wypełnione wodą doły, o stromych brzegach, po nielegalnie pobieranym piasku i torfie - położone na obrzeżach torfowiska - są niekiedy pułapką. Gady reprezentuje licznie występująca żmija zygzakowata Vipera berus, jaszczurka żyworodna zwana również często żyworódką Lacerta vivipara , padalec Anguis fragilis i zaskroniec Natrix natrix. Bogata jest awifauna Lipowego Pola. Podczas obserwacji prowadzonych w 2003 roku stwierdzono występowanie ponad 30-tu gatunków ptaków. Oprócz pospolitych takich jak wróble Parus sp., sikora bogatka Parus major i modra P. caeruleus, jaskółka oknówka Delichon urbica, pliszka siwa Motacilla alba, możemy tu spotkać gatunki typowe dla środowisk podmokłych łąk

- np. żuraw Grus grus, trzcinowisk i zarośli.